ترک شیره؛ علائم و درمان ترک شیره
شیره یکی از فرآوردههای افیونی مرتبط با تریاک است که مصرف مداوم آن میتواند باعث ایجاد تحمل، وابستگی جسمی و روانی و در برخی افراد اختلال مصرف مواد افیونی شود.
فردی که برای مدتی شیره مصرف کرده است، هنگام کاهش یا قطع مصرف ممکن است با علائمی مانند درد بدن، بیقراری، تعریق، آبریزش بینی، بیخوابی، دلپیچه، اسهال، اضطراب و وسوسه شدید برای مصرف دوباره روبهرو شود.
شدت علائم ترک شیره برای همه افراد یکسان نیست. مقدار مصرف، مدت مصرف، دفعات مصرف، روش مصرف، شرایط جسمی و روانی و مصرف همزمان سایر مواد و داروها همگی میتوانند بر شدت و مدت علائم تأثیر داشته باشند.
در این مقاله از پاکمهر درباره شیره، علائم ترک آن، مدت زمان ترک و روشهای علمی درمان وابستگی به مواد افیونی صحبت میکنیم.
شیره چیست؟
شیره یا «شیره تریاک» یکی از فرآوردههای افیونی است که در ایران مصرف آن شناخته شده است.
در منابع علمی، شیره (Shireh) بهعنوان نوعی فرآورده تصفیه یا تغلیظشده تریاک توصیف شده است. این ماده بهطور سنتی معمولاً از فرآوری سوخته تریاک، گاهی همراه با تریاک، در آب و سپس صاف و تغلیظ کردن آن تهیه میشود.
از آنجا که شیره همچنان حاوی ترکیبات افیونی مانند مورفین و سایر آلکالوئیدهای تریاک است، میتواند روی گیرندههای اوپیوئیدی مغز اثر بگذارد.
مصرف شیره ممکن است در کوتاهمدت باعث اثراتی مانند:
کاهش درد
احساس آرامش
خوابآلودگی
کاهش اضطراب در بعضی افراد
و گاهی احساس سرخوشی
شود.
اما با ادامه مصرف، بدن میتواند به حضور مواد افیونی عادت کند و وابستگی ایجاد شود.
آیا شیره اعتیادآور است؟
بله.
شیره در گروه مواد افیونی قرار میگیرد و مصرف مداوم آن میتواند باعث وابستگی جسمی و روانی شود.
با مصرف مکرر، ممکن است بدن به مقدار قبلی ماده پاسخ کمتری بدهد و فرد برای رسیدن به همان اثر قبلی مقدار بیشتری مصرف کند. به این پدیده «تحمل» گفته میشود.
همچنین ممکن است فرد احساس کند بدون مصرف شیره نمیتواند فعالیتهای روزانه خود را انجام دهد، بخوابد یا احساس آرامش داشته باشد.
وقتی بدن به ماده وابسته شده باشد، کاهش یا قطع مصرف میتواند باعث ایجاد علائم ترک شود.
علائم ترک شیره چیست؟
علائم ترک شیره عمدتاً همان علائم شناختهشده ترک مواد افیونی هستند.
شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است از علائم نسبتاً خفیف تا علائم بسیار آزاردهنده متغیر باشد.
علائم جسمی ترک شیره
مهمترین علائم جسمی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
درد عضلات و استخوانها
بدندرد
بیقراری
احساس ضعف و خستگی
تعریق زیاد
آبریزش بینی
اشکریزش
عطسه
خمیازه زیاد
سیخ شدن موهای بدن
احساس سرما یا گرگرفتگی
لرزش
بیخوابی
دلپیچه و گرفتگی شکم
تهوع
استفراغ
اسهال
کاهش اشتها
تپش قلب یا احساس ضربان سریعتر قلب
ممکن است همه این علائم در یک فرد دیده نشوند.
علائم روانی ترک شیره
ترک مواد افیونی فقط علائم جسمی ایجاد نمیکند.
در بسیاری از افراد علائم روانی نیز اهمیت زیادی دارند؛ از جمله:
اضطراب
تحریکپذیری
بیحوصلگی
احساس ناآرامی
کاهش تمرکز
اختلال خواب
خلق پایین
کاهش انگیزه
احساس خستگی روانی
وسوسه شدید برای مصرف دوباره
وسوسه مصرف یکی از مهمترین بخشهای درمان است؛ زیرا حتی پس از کاهش علائم جسمی، ممکن است همچنان ادامه داشته باشد.
علائم ترک شیره از چه زمانی شروع میشود؟
زمان دقیق شروع علائم برای همه افراد یکسان نیست.
این زمان به عواملی مانند مقدار مصرف، دفعات مصرف، مدت وابستگی، نوع فرآورده مصرفشده، آخرین زمان مصرف و ویژگیهای بدن فرد بستگی دارد.
بهطور کلی، پس از کاهش قابل توجه یا قطع یک ماده افیونی، علائم ترک میتوانند طی ساعات بعد تا حدود یک روز ظاهر شوند.
علائم معمولاً بهتدریج بیشتر میشوند و در روزهای ابتدایی آزاردهندهتر هستند.
به همین دلیل نمیتوان برای همه مصرفکنندگان شیره یک ساعت یا روز مشخص بهعنوان زمان شروع خماری تعیین کرد.
مدت زمان ترک شیره چقدر است؟
یکی از پرتکرارترین سؤالهای بیماران این است:
ترک شیره چند روز طول میکشد؟
پاسخ برای همه افراد یکسان نیست.
در بسیاری از افراد، علائم جسمی حاد ترک مواد افیونی طی روزهای ابتدایی بیشتر هستند و سپس بهتدریج کاهش پیدا میکنند. بخش قابل توجهی از علائم جسمی ممکن است طی حدود یک تا دو هفته بهتر شود.
اما پایان علائم جسمی به معنی پایان درمان اعتیاد نیست.
برخی مشکلات مانند:
اختلال خواب
احساس خستگی
کاهش انرژی
اضطراب
تغییرات خلقی
بیحوصلگی
و بهویژه وسوسه مصرف
ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
بنابراین بین «تمام شدن خماری» و «درمان اختلال مصرف مواد» تفاوت مهمی وجود دارد.
چرا ترک شیره برای بعضی افراد سخت است؟
سخت بودن ترک فقط به علائم جسمی مربوط نمیشود.
فرد ممکن است ماهها یا سالها مصرف شیره را با بخشهایی از زندگی خود مرتبط کرده باشد؛ برای مثال:
خوابیدن
کاهش درد
کاهش اضطراب
کار کردن
دیدار با دوستان مصرفکننده
مقابله با استرس
یا فرار موقت از مشکلات
به همین دلیل بعد از قطع مصرف، علاوه بر بدن، الگوهای رفتاری و روانی فرد نیز باید مورد توجه قرار بگیرند.
همین موضوع یکی از دلایلی است که درمان اعتیاد را نمیتوان فقط به چند روز سمزدایی محدود کرد.
بهترین روش ترک شیره چیست؟
یک روش واحد و بهترین نسخه برای همه افراد وجود ندارد.
قبل از انتخاب روش درمان، پزشک معمولاً مواردی مانند اینها را بررسی میکند:
مقدار شیره مصرفی
تعداد دفعات مصرف در شبانهروز
مدت زمان مصرف
روش مصرف
آخرین زمان مصرف
سابقه ترکهای قبلی
سابقه عود
مصرف همزمان تریاک یا سایر مواد افیونی
مصرف متادون یا بوپرنورفین
مصرف الکل یا داروهای آرامبخش
بیماریهای جسمی
وضعیت روانی
میزان وسوسه مصرف
و شرایط خانوادگی و اجتماعی فرد
سپس برنامه درمان بر اساس شرایط همان فرد انتخاب میشود.
درمان ترک شیره چگونه انجام میشود؟
درمان ممکن است چند بخش داشته باشد:
۱. ارزیابی پزشکی
اولین مرحله، مشخص کردن میزان وابستگی و وضعیت جسمی و روانی بیمار است.
پزشک باید بداند فرد چه مادهای، چه مقدار، چند بار در روز و برای چه مدتی مصرف کرده است.
مصرف همزمان داروهای آرامبخش، الکل، متادون، بوپرنورفین یا سایر مواد نیز اهمیت زیادی دارد.
۲. کنترل علائم ترک
در برخی بیماران ممکن است برای کنترل علائم ترک از درمانهای دارویی استفاده شود.
نوع دارو به شرایط بیمار بستگی دارد و نباید بر اساس تجربه دوستان یا مصرفکنندگان دیگر انتخاب شود.
برخی داروها میتوانند درد، تهوع، اسهال یا سایر علائم همراه ترک را کاهش دهند.
در بعضی شرایط نیز داروهای اختصاصی درمان اختلال مصرف مواد افیونی مورد استفاده قرار میگیرند.
۳. درمان با بوپرنورفین
بوپرنورفین یکی از داروهای مؤثر در درمان اختلال مصرف مواد افیونی است.
این دارو میتواند در بیماران مناسب:
علائم ترک را کاهش دهد.
وسوسه مصرف را کمتر کند.
به حفظ فرد در مسیر درمان کمک کند.
و احتمال بازگشت به مصرف غیرایمن را کاهش دهد.
اما شروع بوپرنورفین باید در زمان مناسب انجام شود.
اگر این دارو در زمانی شروع شود که هنوز مقدار قابل توجهی ماده افیونی در بدن وجود دارد و علائم ترک مناسب آغاز نشده است، ممکن است باعث ایجاد یا تشدید ناگهانی علائم ترک شود.
بنابراین شروع و تنظیم آن باید تحت نظر پزشک انجام شود.
۴. درمان با متادون
متادون نیز یکی از داروهای شناختهشده و مؤثر در درمان اختلال مصرف مواد افیونی است.
در برخی افراد، درمان نگهدارنده با متادون میتواند به کنترل علائم ترک و وسوسه و ایجاد ثبات در زندگی کمک کند.
استفاده درمانی از متادون با مصرف خودسرانه آن متفاوت است.
مقدار مصرف، نحوه شروع و ادامه درمان باید براساس ارزیابی پزشکی تعیین شود.
۵. داروهای کمکی برای علائم ترک
در بعضی بیماران ممکن است پزشک برای کاهش بخشی از علائم از داروهای کمکی استفاده کند.
برای مثال، داروهای گروه آگونیستهای آلفا-۲ مانند کلونیدین میتوانند برخی علائم ناشی از فعالیت بیش از حد سیستم عصبی در دوران ترک را کاهش دهند.
اما این داروها ممکن است فشارخون را کاهش دهند و مصرف آنها بدون توجه به فشارخون و وضعیت جسمی بیمار مناسب نیست.
همچنین بسته به علائم بیمار ممکن است درمانهایی برای تهوع، اسهال، درد یا اختلال خواب در نظر گرفته شوند.
آیا نالتروکسان برای ترک شیره استفاده میشود؟
نالتروکسان دارویی برای برطرف کردن فوری علائم خماری شیره نیست.
این دارو گیرندههای اوپیوئیدی را مسدود میکند و در برخی بیماران، پس از پایان مرحله مصرف اوپیوئید و گذشت زمان مناسب بدون مصرف، میتواند برای پیشگیری از بازگشت به مصرف مورد استفاده قرار گیرد.
اگر نالتروکسان زمانی مصرف شود که فرد هنوز به مواد افیونی وابستگی جسمی دارد یا ماده افیونی در بدن او وجود دارد، میتواند باعث بروز ترک ناگهانی و شدید شود.
بنابراین شروع نالتروکسان باید با ارزیابی پزشک و پس از اطمینان از طی شدن دوره مناسب بدون اوپیوئید انجام شود.
آیا ترک شیره در خانه امکانپذیر است؟
بعضی افراد تلاش میکنند شیره را بدون مراجعه به پزشک و بهصورت ناگهانی در خانه قطع کنند.
ممکن است برخی افراد بتوانند مرحله حاد ترک را در محیط سرپایی پشت سر بگذارند، اما برای همه افراد این روش مناسب نیست.
خصوصاً اگر فرد:
مقدار زیادی شیره مصرف میکند.
سابقه طولانی مصرف دارد.
چند ماده را همزمان مصرف میکند.
الکل یا داروهای آرامبخش مصرف میکند.
بیماری جسمی مهم دارد.
مشکل روانپزشکی جدی دارد.
چند بار ترک کرده و دوباره مصرف را شروع کرده است.
بهتر است قبل از تصمیم به ترک خودسرانه ارزیابی شود.
مشکل اصلی ترک در خانه فقط چند روز درد و بیخوابی نیست؛ خطر مهمتر، عود مصرف پس از پایان این دوره است.
آیا ترک ناگهانی شیره خطرناک است؟
ترک مواد افیونی در یک فرد سالم معمولاً مانند ترک ناگهانی الکل یا بعضی داروهای آرامبخش با خطر مستقیم تشنج یا دلیریوم شناخته نمیشود، اما میتواند بسیار آزاردهنده باشد و در برخی شرایط عوارض ایجاد کند.
استفراغ و اسهال شدید میتوانند باعث کمآبی بدن شوند و در افرادی که بیماریهای زمینهای دارند، مشکلات بیشتری ایجاد کنند.
از طرف دیگر، علائم شدید و وسوسه مصرف ممکن است فرد را به مصرف دوباره سوق دهند.
بنابراین «قابل تحمل بودن ترک» با «درمان مناسب اعتیاد» یکسان نیست.
خطر مهم بعد از ترک شیره؛ کاهش تحمل و اوردوز
یکی از نکات بسیار مهم پس از قطع مواد افیونی، کاهش تحمل بدن است.
اگر فرد مدتی شیره مصرف نکند، بدن دیگر مانند قبل به مقدار بالای ماده عادت ندارد.
اگر بعد از این دوره دوباره همان مقدار قبلی ماده افیونی مصرف شود، خطر مسمومیت و اوردوز میتواند افزایش پیدا کند.
کاهش سطح هوشیاری، تنفس بسیار آهسته یا قطع تنفس در فردی که ماده افیونی مصرف کرده است یک وضعیت اورژانسی است و نیاز به اقدام فوری پزشکی دارد.
به همین دلیل پیشگیری از عود و آموزش درباره خطر اوردوز بخش مهمی از درمان است.
سمزدایی به تنهایی برای ترک شیره کافی است؟
معمولاً خیر.
سمزدایی یا کنترل علائم ترک فقط یکی از مراحل درمان است.
ممکن است فرد بعد از چند روز دیگر درد، تعریق و اسهال نداشته باشد، اما همچنان:
وسوسه مصرف داشته باشد.
در محیط مصرف قبلی قرار بگیرد.
با دوستان مصرفکننده ارتباط داشته باشد.
اضطراب یا افسردگی درماننشده داشته باشد.
یا در مواجهه با استرس دوباره به مصرف فکر کند.
به همین دلیل درمان موفق باید علاوه بر مرحله جسمی ترک، پیشگیری از عود و ادامه مراقبت را نیز در نظر بگیرد.
نقش مشاوره و حمایت روانی در ترک شیره
درمان وابستگی به شیره فقط با دارو کامل نمیشود.
مشاوره و مداخلات روانشناختی میتوانند به فرد کمک کنند:
عوامل محرک مصرف را شناسایی کند.
راههای مقابله با وسوسه را یاد بگیرد.
رفتارهای مرتبط با مصرف را تغییر دهد.
مشکلات خانوادگی یا روانی مرتبط با مصرف را بهتر مدیریت کند.
و برای موقعیتهای پرخطر عود برنامه داشته باشد.
خانواده نیز میتواند با حمایت صحیح، بدون تحقیر و سرزنش، نقش مهمی در ادامه درمان داشته باشد.
چرا بعضی افراد بعد از ترک شیره دوباره مصرف میکنند؟
عود دلایل مختلفی دارد.
برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
وسوسه شدید مصرف
تصور اینکه «فقط یک بار مصرف مشکلی ایجاد نمیکند»
برگشتن به جمع یا محل مصرف
استرس و مشکلات خانوادگی
مشکلات شغلی و مالی
افسردگی یا اضطراب
اختلال خواب
قطع زودهنگام درمان
مصرف مواد توسط دوستان یا اعضای خانواده
و نداشتن برنامه پیشگیری از عود
اگر فرد بعد از یک دوره ترک دوباره مصرف کرده باشد، بهتر است علت بازگشت به مصرف بررسی شود و برنامه درمانی براساس آن تغییر کند.
عود به این معنا نیست که دیگر امکان درمان وجود ندارد.
چه زمانی برای ترک شیره باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر مصرف شیره منظم شده است یا فرد هنگام کاهش مصرف دچار علائم خماری میشود، بهتر است قبل از شروع درمان ارزیابی پزشکی انجام شود.
مراجعه به پزشک بهویژه زمانی اهمیت بیشتری دارد که:
مصرف روزانه یا طولانیمدت وجود داشته باشد.
فرد چند بار سابقه ترک و عود داشته باشد.
مواد دیگری نیز همزمان مصرف شوند.
متادون یا بوپرنورفین نیز مصرف شود.
داروهای آرامبخش یا الکل مصرف شوند.
بیماری قلبی، کبدی، کلیوی یا سایر بیماریهای مهم وجود داشته باشد.
افسردگی شدید، افکار خودآسیبرسان یا مشکلات روانی جدی وجود داشته باشد.
همچنین کاهش سطح هوشیاری، اختلال تنفس، تشنج، درد قفسه سینه، استفراغ شدید و مداوم یا وضعیت جسمی نامناسب نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
آیا میتوان شیره را بدون دارو ترک کرد؟
در بعضی افراد ممکن است قطع ماده بدون استفاده از داروی اختصاصی درمان اختلال مصرف اوپیوئید امکانپذیر باشد، اما این روش برای همه مناسب نیست.
سؤال مهم فقط این نیست که فرد میتواند چند روز علائم ترک را تحمل کند یا نه.
باید بررسی شود که بعد از قطع ماده، احتمال وسوسه و بازگشت به مصرف چقدر است.
برای برخی بیماران، درمان دارویی با متادون یا بوپرنورفین میتواند گزینه مناسبتر و علمیتری باشد.
سریعترین روش ترک شیره چیست؟
سریعترین روش لزوماً بهترین روش نیست.
تبلیغاتی مانند «ترک تضمینی در چند ساعت»، «پاکسازی فوری بدن» یا روشهایی که بدون ارزیابی پزشکی وعده درمان قطعی میدهند، نباید جای درمان علمی را بگیرند.
هدف اصلی درمان این است که فرد:
مصرف غیرایمن را متوقف کند.
علائم ترک و وسوسه کنترل شوند.
خطر عود و اوردوز کاهش پیدا کند.
عملکرد خانوادگی و اجتماعی بهبود پیدا کند.
و بتواند بهبودی را در طول زمان حفظ کند.
گاهی رسیدن به این اهداف نیازمند درمان و پیگیری طولانیتر است.
سؤالات متداول درباره ترک شیره
ترک شیره چند روز طول میکشد؟
مدت ترک در همه افراد یکسان نیست. علائم جسمی معمولاً در روزهای ابتدایی بیشتر هستند و بخش قابل توجهی از آنها ممکن است طی حدود یک تا دو هفته کاهش پیدا کند، اما اختلال خواب، خستگی و وسوسه ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
سختترین روزهای ترک شیره کدام روزها هستند؟
شدت علائم به میزان و مدت مصرف بستگی دارد، اما معمولاً روزهای ابتدایی پس از قطع مصرف دشوارتر هستند. زمان دقیق اوج علائم در همه افراد یکسان نیست.
برای ترک شیره متادون بهتر است یا بوپرنورفین؟
هیچکدام برای همه بیماران بهطور مطلق بهتر نیستند. انتخاب درمان به شدت وابستگی، سابقه درمان، وضعیت جسمی و روانی، مواد مصرفی دیگر و شرایط فرد بستگی دارد.
آیا کلونیدین برای ترک شیره مفید است؟
کلونیدین میتواند بعضی علائم ترک مواد افیونی را کاهش دهد، اما درمان اختلال مصرف اوپیوئید را بهتنهایی کامل نمیکند و به دلیل احتمال کاهش فشارخون باید تحت نظر پزشک مصرف شود.
آیا نالتروکسان خماری شیره را از بین میبرد؟
خیر. نالتروکسان داروی تسکین فوری خماری نیست و مصرف زودهنگام آن در فردی که هنوز وابستگی جسمی به اوپیوئید دارد میتواند ترک شدید و ناگهانی ایجاد کند.
آیا شیره از تریاک قویتر است؟
شیره یک فرآورده تغلیظ و فرآوریشده مرتبط با تریاک است، اما قدرت واقعی نمونههای موجود در بازار ثابت و قابل پیشبینی نیست. ترکیب مواد غیرقانونی میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین نمیتوان مقدار یا قدرت یک نمونه را فقط براساس ظاهر یا نام آن مشخص کرد.
آیا بعد از ترک شیره امکان برگشت به مصرف وجود دارد؟
بله. به همین دلیل درمان نباید با پایان علائم جسمی متوقف شود. پیگیری پزشکی، کنترل وسوسه، درمان مشکلات روانی و برنامه پیشگیری از عود میتوانند اهمیت زیادی داشته باشند.
جمعبندی
شیره یک فرآورده افیونی مرتبط با تریاک است و مصرف مداوم آن میتواند باعث تحمل، وابستگی و اختلال مصرف مواد افیونی شود.
درد بدن، بیقراری، تعریق، آبریزش بینی، بیخوابی، مشکلات گوارشی، اضطراب و وسوسه مصرف از علائم شناختهشده ترک مواد افیونی و ترک شیره هستند.
شدت و مدت علائم به مقدار و مدت مصرف، شرایط جسمی و روانی و مصرف همزمان سایر مواد بستگی دارد.
درمان ممکن است شامل کنترل علائم ترک، درمان دارویی با گزینههایی مانند بوپرنورفین یا متادون در بیماران مناسب، مداخلات روانشناختی و پیگیری برای پیشگیری از عود باشد.
مهم است بدانیم که پایان خماری به معنی پایان درمان نیست. هدف اصلی درمان، رسیدن به ثبات، کاهش آسیب، جلوگیری از عود و کمک به فرد برای داشتن زندگی سالمتر و پایدارتر است.
اگر شما یا یکی از اعضای خانوادهتان با مصرف شیره درگیر هستید، ارزیابی تخصصی میتواند به انتخاب یک برنامه درمانی متناسب با شرایط فرد کمک کند.
مطالب مرتبط در پاکمهر
تریاک چیست؟ ترک تریاک و علائم ترک آن | مدت زمان و روشهای درمان
از خشخاش چه مواد مخدری تولید میشود؟ | بررسی تریاک، مورفین و کدئین
ترک اعتیاد در خانه یا کلینیک؟ مزایا، خطرات و بهترین روش درمان
پاکمهر؛ همراه شما در مسیر درمان و بهبودی
منابع علمی مورد استفاده
Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA), TIP 63: Medications for Opioid Use Disorder.
American Society of Addiction Medicine (ASAM), National Practice Guideline for the Treatment of Opioid Use Disorder.
World Health Organization (WHO), Guidelines for the Psychosocially Assisted Pharmacological Treatment of Opioid Dependence.
WHO Regional Office for the Eastern Mediterranean, Pharmacological Treatment of Mental Disorders in Primary Health Care – بخش درمان وابستگی و ترک اوپیوئیدها.
Khademi H, et al. Opium use and mortality in Golestan Cohort Study. BMJ.
مطالعات اپیدمیولوژیک ایرانی درباره مصرف Opium، Shireh و Sukhteh.